كاشىهاى بزرگ منقوش براى تزيين اين شبه طاق و تويزه‌هاى گنبدى ، وسيله نامطلوبى است « 1 » . اين دو مسجد اعظم اوج معمارى دوره صفوى را نشان مىدهد . با اينكه هردو مسجد در مجموعه قوالب و فنون خود ويژگيهاى چشمگير تازه‌اى ارائه نداده‌اند ، ولى عناصر آشنا را در درون الگوهاى غيرمنتظره‌اى درهم تنيده‌اند . اين دو مسجد نوعى شكوه بيرونى و ظاهرى را به نمايش گذاشته‌اند كه هنوز در معمارى مساجد ايران غيرمتعارف است و ترديدى نيست كه اين وضعيت از حضور آنها در ميدان منشأ گرفته است . درباره معمارى اين دوره زياد صحبت‌شده و اينكه اين دو مسجد باشكوه كه اساسا با يكديگر متفاوت هستند مىتوانستند دوشادوش هم و تقريبا به‌طور همزمان برپا شوند . جايگيرى و موقعيت آنها در دل دورنماى كلى يكى از پايتختهاى معتبر جهان آن روزگار ، ناگزير ، تأثير قاطعى را در آينده معمارى صفوى بجاى گذاشت . حتى زمانيكه اين تأثير را نتوان بطور كامل پىجوئى كرد ، بهرحال تأكيد اصلى يك گنبد رفيع و سطوحى از كاشيكارى هفت‌رنگى همچنان موجود و مؤثر بود . باوجوداين بهترين عمارات بعدى دوره صفوى بسيار به روال‌تر از اين مساجد بود ، درحاليكه در تعدادى از مدارس و مساجد فرودست سده يازدهم / هفدهم صفوى نمىتوان سبك نظرگير و بىنظيرى را پيگيرى كرد . گفتنى است كه معمارى دوره صفوى تير اصلى خود را با همين مساجد ميدان نقش جهان رها كرده است چون بهترين آثار ايام پسين بىاستثنا در زمينه معمارى غيرمذهبى بود . توجه و علاقه شاه عباس به اصفهان ، ياريهاى عمده او را به بقاع بزرگ ايران يعنى مشهد ، تربت جام ، اردبيل ، ماهان و قم تحت‌الشعاع قرار داده است . اقدامات او در مشهد وسيعتر از جاهاى ديگر بود و بيشتر ، عمارات را دربرمىگرفت تا آرامگاهها را و كار برجسته او ساخت بقعه خواجه ربيع ( 1030 / 1620 ) است . گزارش شده كه شاه عباس راه اصفهان تا مشهد را به قصد زيارت پاى پياده پيمود و پس از رهايى مشهد از تهديد مداوم ازبكان در سال 1006 / 1597 پابرهنه وارد حرم شد تا مراتب سپاسگزارى خود را بجاى آورد . پس از آن ، شاه عباس مردم را تشويق كرد تا به‌جاى مكه به زيارت مشهد بروند كه احتمالا دليل اقتصادى داشته است . بنابراين انگيزه‌هاى بغرنج شخصى ، سرسپردگى و عوامل سياسى و اقتصادى درهم ادغام شده و او را به ساخت زيارتگاهها واداشته است . مشهد بر خلاف اصفهان مجال مانور زيادى به او نداد و لذا ياريها و كمكهاى او را به حرم امام رضا ( ع ) مىبايست نه به گونه يك واحد ، بلكه به صورت

--> ( 1 ) - گلومبك ، " Anatomy " همان صفحات ؛ گدار ، « اصفهان » ، صص 16 - 107 ؛ پوپ در SPA ، صص 91 - 1185 ، و تصاوير a 470 - 463 ؛ هنرفر ، گنجينه ، صص 64 - 427 .